भारताची संशोधनात मोठी झेप; वर्षभरात १.४३ लाख पेटंट अर्जांची नोंद – महाराष्ट्राचा मोठा वाटा
भारताची संशोधनात मोठी झेप; वर्षभरात १.४३ लाख पेटंट अर्जांची नोंद – महाराष्ट्राचा मोठा वाटा
नवी दिल्ली: एन वाय नवा भारत डिजिटल न्यूज नेटवर्क
देशातील संशोधन आणि नवोन्मेष क्षमतेत झपाट्याने वाढ होत असून, चालू आर्थिक वर्षात भारतातील पेटंट अर्जांच्या संख्येने नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. सन २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात देशात सुमारे १.४३ लाख पेटंट अर्जांची नोंद झाली असून, ही संख्या गेल्या वर्षाच्या तुलनेत तब्बल ३० टक्क्यांनी अधिक असल्याची माहिती केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री पीयूष गोयल यांनी दिली. दिल्ली येथे आयोजित एका विशेष कार्यक्रमात ते बोलत होते.
भारतात गेल्या काही वर्षांपासून केंद्र सरकारकडून संशोधन आणि नवनवीन कल्पनांना प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष धोरणे राबविण्यात येत आहेत. गोयल यांनी नमूद केले की, ‘स्टार्टअप इंडिया’, ‘मेक इन इंडिया’ आणि संशोधन क्षेत्राला दिलेले आर्थिक व तांत्रिक बळ यामुळे आता नव्या कल्पनांना व्यावसायिक स्वरूप प्राप्त होऊ लागले आहे. या धोरणांच्या सकारात्मक परिणामामुळेच देशात बौद्धिक संपदा हक्कांच्या प्रति जागरूकता निर्माण झाली आहे.
या आकडेवारीचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे पेटंट अर्जांमध्ये भारतीय संशोधकांचा वाढलेला वाटा. एकूण दाखल झालेल्या अर्जांपैकी सुमारे ६९ टक्के अर्ज हे देशांतर्गत संशोधक आणि भारतीय उद्योगांनी केले आहेत. यामध्ये महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तामिळनाडू ही राज्ये आघाडीवर आहेत. या राज्यांमधील प्रगत औद्योगिक पायाभूत सुविधा आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील प्रगती यामुळे येथील संशोधकांनी मोठी मजल मारली असल्याचे गोयल यांनी स्पष्ट केले.
पेटंट अर्जांच्या वाढत्या संख्येबाबत बोलताना गोयल म्हणाले की, ही केवळ आकडेवारी नसून देशाच्या बदलत्या संशोधन संस्कृतीचे प्रतीक आहे. आज भारतीय स्टार्टअप्स, शैक्षणिक संस्था आणि उद्योग जागतिक स्तरावर स्पर्धा करण्यासाठी सज्ज होत आहेत. सरकारकडूनही ही प्रक्रिया सुलभ आणि वेगवान करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले जात आहेत. डिजिटल प्रणालीचा वाढता वापर आणि तज्ज्ञ मनुष्यबळाच्या नियुक्तीमुळे पेटंट मंजुरीचा कालावधी कमी करण्यात यश येत आहे. आगामी काळात भारताची संशोधनाधारित अर्थव्यवस्था जगासाठी एक आदर्श ठरेल, असा विश्वासही त्यांनी यावेळी व्यक्त केला.
महाराष्ट्राचा मोठा वाटा :
भारतातून दाखल झालेल्या एकूण १.४३ लाख पेटंट अर्जांपैकी सर्वाधिक अर्ज करणाऱ्या राज्यांमध्ये महाराष्ट्र पहिल्या तीन राज्यांत समाविष्ट आहे. तामिळनाडू आणि कर्नाटक या राज्यांसोबत महाराष्ट्र ‘इन्नोव्हेशन हब’ म्हणून उदयास आला आहे.
राज्यातील प्रगत औद्योगिक वसाहती (MIDC), पुण्यासारख्या शैक्षणिक नगरीत होणारे संशोधन आणि मुंबईतील कॉर्पोरेट जगताचा विस्तार यामुळे महाराष्ट्राचा सहभाग वाढला आहे. विशेषतः ऑटोमोबाईल, फार्मास्युटिकल्स आणि आयटी क्षेत्रातील संशोधकांनी यात मोठी भर घातली आहे.
भारतातील स्टार्टअप्सच्या संख्येत महाराष्ट्र नेहमीच आघाडीवर राहिला आहे. नवीन स्टार्टअप्सना त्यांच्या कल्पनेचे पेटंट घेण्यासाठी राज्य सरकारकडून मिळणारे प्रोत्साहन आणि सवलती यामुळे तरुण संशोधक मोठ्या संख्येने अर्ज करत आहेत.
राज्यातील संशोधन संस्था आणि उद्योगांमधील समन्वय वाढल्यामुळे केवळ पेटंट दाखल करणेच नाही, तर त्यांचे व्यावसायिकीकरण (Commercialization) करण्यातही महाराष्ट्र आघाडीवर आहे. यामुळे आगामी काळात राज्यातील संशोधनाधारित उद्योगांना अधिक गती मिळून रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होतील.
महाराष्ट्राची ही कामगिरी केवळ राज्यासाठीच नाही, तर भारताला जागतिक स्तरावर ‘नॉलेज इकॉनॉमी’ म्हणून प्रस्थापित करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
