स्वरांच्या दुनियेतील ‘आशा’ मावळली; ज्येष्ठ गायिका आशा भोसले यांचे निधन

स्वरांच्या दुनियेतील ‘आशा’ मावळली; ज्येष्ठ गायिका आशा भोसले यांचे निधन

मुंबई: एन वाय नवा भारत डिजिटल न्यूज नेटवर्क

भारतीय संगीत आणि चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील एक लखलखते सुवर्णयुग आज खऱ्या अर्थाने संपुष्टात आले आहे. आपल्या जादुई आवाजाने तब्बल आठ दशके रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ पार्श्वगायिका आशा भोसले यांचे आज वृद्धापकाळाने निधन झाले. वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांनी मुंबईतील ब्रीच कॅण्डी रुग्णालयात अखेरचा श्वास घेतला. गेल्या काही दिवसांपासून त्यांची प्रकृती खालावली होती, त्यातच वयोमानानुसार उद्भवलेल्या गुंतागुंतीमुळे त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. मात्र, आज दुपारी त्यांची प्राणज्योत मालवली आणि भारतीय घराघरात पोहोचलेला एक ऊर्जावान आवाज कायमचा शांत झाला.

​आशा भोसले यांचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी सांगलीच्या मातीत झाला. वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर यांच्याकडून मिळालेला संगीताचा वारसा त्यांनी अत्यंत निष्ठेने जपला. गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर यांच्या धाकट्या भगिनी असलेल्या आशाताईंनी वयाच्या अवघ्या १० व्या वर्षी ‘माझा बाळ’ या चित्रपटाद्वारे पार्श्वगायनाच्या प्रवासाला सुरुवात केली. सुरुवातीचा काळ संघर्षाचा होता. लतादीदी आणि गीता दत्त यांच्यासारख्या प्रस्थापित आवाजांच्या प्रभावाखाली न दबता, स्वतःची वेगळी शैली निर्माण करण्याचे मोठे आव्हान त्यांच्यासमोर होते. मात्र, आवाजातील विलक्षण लवचिकता आणि अफाट मेहनतीच्या जोरावर त्यांनी अल्पकाळातच स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण केले.

​आशाताईंच्या गायकीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची अष्टपैलू वृत्ती. त्यांनी केवळ शास्त्रीय किंवा सुगम संगीतच गायले नाही, तर लावणी, गझल, कव्वाली आणि पाश्चात्य ढंगाची गाणीही तितक्याच ताकदीने सादर केली. ओ. पी. नय्यर यांच्या तालबद्ध रचना असोत किंवा आर. डी. बर्मन यांच्यासोबतचा प्रयोगात्मक काळ, आशाताईंनी प्रत्येक आव्हानाला आपल्या स्वरांनी सार्थ ठरवले. ‘दम मारो दम’ मधील बंडखोरपणा आणि ‘दिल चीज क्या है’ मधील नजाकत एकाच वेळी त्यांच्या गळ्यातून उमटत असे, हेच त्यांच्या प्रतिभेचे यश होते. जगभरातील सर्वाधिक गाणी रेकॉर्ड करण्याचा विक्रमही त्यांच्या नावे असून, २० हून अधिक भाषांमध्ये त्यांनी हजारो गाणी अजरामर केली आहेत.

​चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल केंद्र सरकारने त्यांना ‘पद्मविभूषण’ आणि ‘दादासाहेब फाळके’ या सर्वोच्च पुरस्कारांनी सन्मानित केले होते. मात्र, आशाताई केवळ पुरस्कारांपुरत्या मर्यादित नव्हत्या. त्या जीवनाचा उत्सव साजरा करणाऱ्या एक अवलिया कलाकार होत्या. वयाच्या नव्वदीतही त्यांचा उत्साह आणि आवाजातील तोच तरुणपणा थक्क करणारा होता. नवीन पिढीतील गायकांशी त्यांचा असलेला संवाद आणि रिअॅलिटी शोमधील त्यांची हजरजबाबी उपस्थिती यामुळे त्या नेहमीच काळाच्या पुढे राहिल्या. त्यांच्या निधनामुळे संगीत क्षेत्रातील एक चालता-बोलता विद्यापीठ हरपले असल्याची भावना व्यक्त होत आहे.

आशाताईंच्या निधनाचे वृत्त समजताच देशभरात शोककळा पसरली आहे. राष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि मुख्यमंत्र्यांसह कला, क्रीडा व राजकीय क्षेत्रातील मान्यवरांनी त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली आहे. अनेकांनी “एक दैवी स्वर आज शांत झाला” अशा शब्दांत आपल्या भावना व्यक्त केल्या.पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्री ममता बॅनर्जी यांनीही आपल्या शोकसंदेशात आशाताईंच्या बंगाली गाण्यांच्या योगदानाचे स्मरण केले. आशा भोसले यांचे पार्थिव उद्या सकाळी त्यांच्या मुंबईतील निवासस्थानी अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात येणार असून, त्यानंतर सायंकाळी शिवाजी पार्क स्मशानभूमीत त्यांच्यावर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार पार पडणार आहेत. त्यांच्या जाण्याने मंगेशकर कुटुंबीयांसह संपूर्ण भारतीय जनमानस पोरके झाले आहे, परंतु त्यांनी गायलेली हजारो गाणी अनंत काळापर्यंत रसिकांच्या मनात जिवंत राहतील

स्वरसम्राज्ञी आशा भोसले आणि कोल्हापूर: एक अतूट ऋणानुबंध

​आशा भोसले यांच्या आयुष्यातील कोल्हापूरच्या आठवणी या केवळ मैफिलींपुरत्या मर्यादित नाहीत, तर त्या त्यांच्या बालपणाशी आणि जडणघडणीशी जोडलेल्या आहेत. पंडित दीनानाथ मंगेशकर यांच्या निधनानंतर मंगेशकर कुटुंब ज्या काही शहरांमध्ये स्थिरावले, त्यापैकी कोल्हापूर हे एक प्रमुख केंद्र होते. कोल्हापुरातील ‘मंगळवार पेठ’ आणि ‘खासबाग’ परिसरातील गल्ल्यांमध्ये आशाताईंचे बालपण व्यतीत झाले. मास्टर विनायक यांच्या ‘प्रफुल्ल पिक्चर्स’मध्ये काम करण्यासाठी जेव्हा हे कुटुंब कोल्हापुरात आले, तेव्हापासून आशाताईंचा या शहराशी असलेला संबंध अधिक दृढ झाला.

​कोल्हापुरात असतानाच आशाताईंच्या सुरांना खरी धार लागली. स्थानिक कोल्हापुरी बोली, तिथला लहेजा आणि विशेषतः लावणी या कलाप्रकाराचा प्रभाव त्यांच्यावर याच मातीत पडला. ‘माझा बाळ’ या चित्रपटाद्वारे त्यांनी पार्श्वगायनाची सुरुवात केली, त्याचे चित्रीकरण आणि संगीत प्रक्रिया कोल्हापूरच्या शालिनी सिनेटोनमध्येच पार पडली होती. आजही कोल्हापुरातील जुने जाणते रसिक आठवण सांगतात की, लहानगी ‘आशा’ आपल्या भावंडांसह कोल्हापूरच्या रस्त्यांवर सहज वावरताना दिसायची.

​कोल्हापूरच्या खाद्यसंस्कृतीवरही आशाताईंचे अफाट प्रेम होते. त्या स्वतः उत्तम सुगरण होत्या आणि कोल्हापुरी तांबडा-पांढरा रस्सा तसेच झणझणीत चटणी याविषयी त्या नेहमी भरभरून बोलायच्या. अनेक मुलाखतींमध्ये त्यांनी कोल्हापूरच्या मिसळीचा आणि तिथल्या आदरातिथ्याचा उल्लेख केला आहे. कोल्हापूरला आल्यावर त्या नेहमीच अंबाबाईच्या दर्शनाला जायच्या. त्यांच्या अनेक अजरामर लावण्यांमधील जो ठसका आहे, तो कोल्हापूरच्या मातीतील संस्कारांमुळेच आला असल्याची भावना संगीत अभ्यासक व्यक्त करतात.

​आशाताईंनी कोल्हापुरातील अनेक सार्वजनिक कार्यक्रमांना आणि महोत्सवांना हजेरी लावली होती. प्रत्येक वेळी कोल्हापुरात येताना “मी माझ्या घरीच आले आहे,” अशी भावना त्या व्यक्त करायच्या. कोल्हापुरातील संगीतप्रेमींनीही त्यांना नेहमीच भरभरून प्रेम दिले. आज आशाताईंच्या निधनामुळे कोल्हापूरच्या कलाविश्वात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. कोल्हापूरच्या गल्लीबोळात कधीकाळी गुंजलेले त्यांचे ते बालपणीचे स्वर आता केवळ आठवणींच्या रूपात उरले आहेत. कोल्हापूरच्या सांस्कृतिक इतिहासात आशा भोसले हे नाव एका सुवर्ण अक्षरासारखे कायमचे कोरले गेले आहे.