तब्बल २८ वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर सारनाथला अखेर युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जा ; बुद्धपरंपरेचा आंतरराष्ट्रीय गौरव
तब्बल २८ वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर सारनाथला अखेर युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जा ; बुद्धपरंपरेचा आंतरराष्ट्रीय गौरव
सारनाथ ठरले भारताचे ४५ वे जागतिक वारसा स्थळ
वाराणसी :एन वाय नवा भारत डिजिटल न्यूज नेटवर्क
वाराणसी जवळील प्राचीन बौद्ध तीर्थक्षेत्र सारनाथला अखेर युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत अधिकृतपणे स्थान मिळाले असून, भारताच्या सांस्कृतिक प्रवासातील हा एक अत्यंत सुवर्णक्षण ठरला आहे. दक्षिण कोरियातील बुसान येथे सुरू असलेल्या युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीच्या अठ्ठचाळीसाव्या अधिवेशनात हा ऐतिहासिक निर्णय घेण्यात आला. तब्बल अठ्ठावीस वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर सारनाथला हा जागतिक सन्मान प्राप्त झाला असून, या महत्त्वपूर्ण मान्यतेमुळे सारनाथ हे भारताचे पंचेचाळीसावे जागतिक वारसा स्थळ बनले आहे. उत्तर प्रदेशाच्या सांस्कृतिक नकाशावर ताजमहाल, आग्रा किल्ला आणि फतेहपूर सीकरी पाठोपाठ आता सारनाथच्या रूपाने बौद्ध परंपरेचा एक वैभवशाली अध्याय जागतिक पातळीवर कोरला गेला आहे.
भगवान गौतम बुद्धांनी ज्ञानप्राप्तीनंतर आपले पहिले प्रवचन किंवा धम्मचक्र प्रवर्तन याच पवित्र भूमीत केले होते. प्राचीन बौद्ध ग्रंथांमध्ये या क्षेत्राचा उल्लेख ऋषिपत्तन, इशिपत्तन किंवा मृगदाव अशा नावांनी आढळतो. इसवी सन पूर्व सहाव्या शतकात बुद्धांनी येथे आपल्या पहिल्या शिष्यांची भेट घेऊन मानवाला शांती, करुणा आणि मध्यम मार्गाचा संदेश दिला होता. याच भूमीवर बौद्ध संघाची स्थापना झाली आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाचे तत्त्वज्ञान जगासमोर आले. मौर्य काळापासून ते गुप्त आणि त्यानंतरच्या राजवटींपर्यंत सारनाथ हे भारतीय बौद्ध स्थापत्य आणि अध्यात्माचे एक प्रमुख केंद्र म्हणून विकसित होत गेले. येथील पुरातत्वीय अवशेषांमध्ये प्रामुख्याने चौखंडी स्तूप आणि सारनाथचे इतर प्राचीन अवशेष समाविष्ट आहेत, ज्यामध्ये जगप्रसिद्ध धमेख स्तूप, धर्मराजिका स्तूप, मूलगंधकुटी विहार आणि अशोक स्तंभाचे अवशेष यांचा समावेश होतो.
या जागतिक मान्यतेवर प्रतिक्रिया देताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सारनाथचा हा समावेश केवळ एका ऐतिहासिक स्थळाचा गौरव नसून बुद्धांनी दिलेल्या शांती आणि करुणेच्या विचारांचा जागतिक सन्मान असल्याचे म्हटले आहे. केंद्रीय संस्कृती आणि पर्यटनमंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत तसेच उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनीही या ऐतिहासिक निर्णयाचे स्वागत केले असून यामुळे भारताच्या प्राचीन सांस्कृतिक वैभवाला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोठी दाद मिळाली असल्याचे नमूद केले आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने गेल्या दीडशे वर्षांहून अधिक काळ सारनाथ येथे केलेल्या व्यापक उत्खनन आणि जतन कार्यामुळेच या प्राचीन वास्तूंचे खरे स्वरूप जगासमोर येऊ शकले आहे.
सारनाथला युनेस्कोचे मानचिन्ह मिळाल्यामुळे उत्तर प्रदेशातील बौद्ध सर्किटला एक नवी ऊर्जा आणि झळाळी मिळणार आहे. स्थानिक पातळीवर पर्यटन वाढीस लागण्यासोबतच ऐतिहासिक वास्तूंचे जतन, पायाभूत सुविधांचा विकास आणि संशोधन क्षेत्राला मोठ्या प्रमाणावर चालना मिळेल अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. एकीकडे प्राचीन वारशाचा हा गौरव होत असतानाच दुसरीकडे या जागतिक वारशाचे पावित्र्य आणि अखंडता टिकवून ठेवण्यासाठी शाश्वत पर्यटन पद्धतींचा अवलंब करण्याची जबाबदारीही आता वाढली आहे. सारनाथ आता केवळ इतिहासाच्या पानांवर किंवा पाठ्यपुस्तकात मर्यादित राहिलेले नसून ते मानवी संस्कृतीचे शाश्वत प्रतीक म्हणून संपूर्ण जगाच्या पटलावर अधिक दृढ झाले आहे.
